UP>[28] Journal d'un bourgeois. P. 366. № 2.
[29] Een nederl. aflaatbrief uit de 14[e] eeuw / Ed. J. Verdam, Ned. Archief
voor Kerkgesch. 1990. P. 117-122.
[30] Eekhof A. De questierdes van den aflaat in de Noordelijke Nederlanden.
s'Gravenhage. 1909. P. 12.
[31] Chastellain I. P. 187-- 189: въезд Генриха V и Филиппа Бургундского в
Париж в 1420 г.; II. Р. 16: въезд Филиппа в Гент в 1430 г.
[32] Doutrepont. P. 379.
[33] Deschamps. III. P. 89. № 357; Le roi René, Traicté de la forme et
devise d'un tournoy // Œuvres. II. P. 9.
[34] La Marche. II. P. 202.
[35] Monstrelet. I. P. 285; ср.: р. 306.
[36] Liber de virtutibus Philippi ducis Burgundiae. P. 13, 16 (Chron. rel. à
l'hist. de la Belgique sous la dom. des ducs de Bourg. II).
[37] Molinet. II. P. 84-89; III. P. 98, Faictz et Dictz, fol. 47; ср.: I. P.
240, a также: Chastellain. III. P. 209, 260; IV. P. 48; V. P. 301; VII. P. 1
ff.
[38] Molinet. III. P. 109.
[39] Gerson. Oratio ad regem Franciae // Opera. IV. P. 662. Здесь, впрочем,
Жерсон опирается на учение св. Фомы об ангелах; каждый ангел являет собою
то, что на земле было бы названо степенью.
[40] Quinze joyes de mariage. P. XIII.
[41] Gerson. Opera. III. P. 229.
[42] Friedländer // Jahrb. d. K. Preuß. Kunstsammlungen, 1896. XVII. S.
206.
[43] Bernet Kempers K.J. // De Muziek. 1927. P. 350; ср.: Wetzer & Weite,
Kirchenlexikon. Bd. 8. Col. 2040.
[44] Chastellain. III. P. 155.
[45] Н. van den Velden. Rod. Agricole, een Nederlandsch humanist der
vijftiende eeuw. Leiden, 1911. I. P. 44.
[46] Deschamps. X. P. XLI. № 33. В предпоследней строке стоит
"l'ostel", что, конечно, лишено смысла.
[47] Nic. de Clémanges. De novis celebritatibus non instituendis, Opera (ed.
Lydius, 1613). P. 143.
[48] Le livre du chevalier de la Tour-Landry. P. 66, 70.
[49] Gerson. Sermo de nativitate Domini // Opera. III. P. 946, 947.
[50] Nic. de Clémanges. Op. cit. P. 147.
[51] Winckelmann O. Zur Kulturgeschichte des Strassburger Münsters //
Zeitschr. f. d. Geschichte des Oberrheins. N. F. 1907. XXII. S 2.
[52] Dion. Cart. De modo agendi processiones etc. // Opéra XXXVI, P. 198 f.
[53] Chastellain. V. P. 253 ff.
[54] См. выше, с. 55.
[55] Michel Menot. Sermones. Fol. 144 v. // Champion. Villon. I. P. 202.
[56] Le livre du chevalier de la Tour-Landry. P. 65; La Marche. II. P. 89;
L'Amant rendu cordelier. P. 25, huitain 68; Rel. de S. Denis. I. P.
102.
[57] Nic. de Clémanges. Op. cit. P. 144.
[58] Christine de Pisan. Œuvres poétiques. I. P. 172; cp. p. 60;
L'Epistre au dieu d'Amours. IL P. 3; Deschamps. V. P. 51,
№ 871; II. P. 185; vs. 75. Ср. выше, с. 129.
[59] L'Amant rendu cordelier.
[60] Michel Menot. Op. cit.
[61] Gerson. Expostulatio... adversus corruptionem juventutis per lascivas
imagines et alia hujus modi // Opera. III. P. 291; ср.: De parvulis ad
Cristum trahendis // Ibid. P. 281; Contra tentationem blasphemiae // Ibid.
P. 246.
[62] Le livre du chevalier de la Tour-Landry. P. 80, 81; ср.: Machot. Livre du
Voir-Dit. P. 143 ff.
[63] Le livre du chevalier de la Tour-Landry. P. 55, 63, 73, 79.
[64] Nic.de Clémanges. Op. cit. P. 145.
[65] Quinze joyes de mariage. P. 127; cp. p. 19, 25, 124.
[66] Froissart (éd. Luce). XI. P. 225 ff.
[67] Chron. Montis S. Agnetis. P. 341; Pool J. C. Frederik van Heilo en zijne
schriften. Amsterdam, 1866. P. 126; ср.: с Хендриком Манде в: // W. Moll,
Joh. Brugman en het godsdienstig leven onzer vaderen in de 15[е] eeuw.
Amsterdam, 1854, 2 vol. I. P. 264.
[68] Gerson. Centilogium de impulsibus // Opera. III. P. 154.
[69] Deschamps. IV. P. 332, № 807; ср.: I. P. 272, № 146: "Si
n'y a si meschant qui encor ne die "Je regni Dieu ..." ["И не сыщется
ни одного столь ничтожного, кто бы не сказал: "Je regni Dieu".. " (см. прим.
10* к гл. XII)].
[70] Gerson. Adversus lascivas imagines // Opera. III. P. 292; Sermo de
nativitate Domini // Opera. III. P. 946.
[71] Deschamps. I. P. 271 ff., № 145, 146. P. 217, № 105; ср.: II.
P. LVI; Gerson. Opera. III. P. 85.
[72] Gerson. Considérations sur les péchés de blasphème // Opera. III. P. 889.
[73] Regulae morales // Ibid. III. P. 85.
[74] Ordonnances des rois de France. VIII. P. 130; Rel. de S. Denis. II. P.
533.
[75] P. d'Ailly. De reformatione. Cap. 6; De reform. laicorum // Gereon.
Opera. Н. Р. 914.
[76] Gerson. Contra foedam tentationem blasphemiae // Opera. III. P. 243.
[77] Gerson. Regulae morales // Opera. III. P. 85.
[78] Gerson. Contra foedam tentationem blasphemiae // Opera. III. P. 246: "hi
qui audacter contra fidem loquuntur in forma joci etc." ["те, кои под видом
шутки выступают дерзко противу веры"].
[79] Cent nouvelles nouvelles. II. P. 205.
[80] Gerson. Sermo de S. Nicolao // Opera. III. P. 1577; De parvulis ad
Christum trahendis // Ibid. P. 279. Против этой пословицы высказывается
также: Dion. Cart. Inter Jesum et puerum dialogus, art. 2 // Opera. XXXVIII.
P. 190.
[81] Gerson. De distinctione verarum visionum a falsis // Opera. I. P. 45.
[82] Ibid. P. 28.
[83] Petrus Damiani. Op. XII. P. 29 // Patrologiae cursus completus. Series
lat. CXLV. Col. 283; ср. для XII и XIII вв.: Hauck A. Kirchengeschichte
Deutschlands. IV. S. 81, 898.
[84] Deschamps. VI. P. 109. № 1167 // Ibid. № 1222; Commynes. I.
P. 449.
[85] Froissart (éd. Kervyn). XIV. P. 67.
[86] Rel. de S. Denis. I. P. 102, 104; Jean Juvenal des Ursins. P. 346.
[87] Jacques du Clercq. II. P. 227, 340; IV. P. 59; ср.: Molinet. IV. P. 390;
Rel. de S. Denis. I. P. 643.
[88] Joh. de Monasteriolo. Epistolae / Ed. Martène et Durand, Ampl. Coll. II.
P. 1415; cp. p. 1465, ep. [письма] 75, 76 Амброзио де Милииса к Гонтье Колю,
где он жалуется на Жана де Монтрея.
[89] Gerson. Sermo III in die Sancti Ludovici // Opera. III. P. 1451.
[90] Gerson. Contra impugnantes ordinem Carthusiensium // Opera. II. P. 713.
[91] Gerson. De decem praeceptis // Opera. I. P. 245.
[92] Gerson. Sermo de nativitate Domini // Opera. III. P. 947.
[93] Nic. de Clémanges. De novis celebr. etc. P. 151.
[94] Villon. Testament. Vs. 893 ff. (ed. Longnon). P. 57.
[95] Gerson. Sermo de nativitate Domini // Opera. III. P. 947; Regulae morales
// Ibid. P. 86; Liber de vita spirituali animae // Ibid. P. 66.
[96] Hist, translationis corporis sanctissimi ecclesiae doctoris divi Thom. de
Aq., 1368 / Auct. fr. Raymundo Hugonis O. P. // Acta sanctorum. Mart. I. P.
725.
[97] Сообщение папских посланцев епископа Конрада Хильдесхаймского и аббата
Германа Георгентальского об опросе свидетелей относительно св. Елизаветы,
имевшем место в Марбурге в январе 1235 г.; ср.: Huyskens A. Quellenstudien
z. Geschichte d. hl. Elisabeth. Marburg, 1908. S. 139.
[98] Rel. de S. Denis. И. Р. 37.
[99] Quicherat. Procès. I. P. 295; III. P. 99, 2191; Champion P. Proces de
condamnation de Jeanne d'Arc. P., 1921. II. P. 184; ср.: Huizinga J. Bernard
Shaw's Heilige // Wege der Kulturgeschichte. München, 1930. S. 171-207.
[100] См. прим. 108.
[101] Chastellain. III. P. 407; IV. P. 216.
[102] Deschamps. 1. P. 277, № 150.
[103] Ibid. II. P. 348, № 314.
[104] Из: Johann Ecks Pfarrbuch für U. L. Frau in Ingolstadt //
Reformationsgesch. Studien u. Texte, Münster, 1908, 4/5. Цит. по: Arch. f.
Kulturgeschichte. 1910. 8. S. 103.
[105] Johseph Seitz. Die Verehrung des heil. Joseph in ihrer geschichtlichen
Entwicklung etc. Freiburg, 1908.
[106] Le livre du chevalier de la Tour-Landry. P. 212.
[107] Bibl. Nat. (Paris). Ms. franc., 1875 // Ch. Oulmont. Le Verger, le
Temple et la Cellule, essai sur la sensualité dans les œuvres de
mystique religieuse. P., 1912. P. 284 ff.
[108] Об изображении святых прежде всего см.: Male E. L'art religieux à la fin
du moyen âge. Chap. IV.
[109] Deschamps. I. P. 114, № 32; VI. P. 243, № 1237.
[110] Бамбергский миссал 1490 г., цит. по: Uhrig. Die vierzehn hl. Nothelfer
(XIV Auxiliatores) // Theol. Quartalschrift. 1888. LXX. S. 72; ср.
Утрехтский миссал 1514 г. и Доминиканский миссал 1550 г.: Acta sanctorum.
Apr. III. P. 149.
[111] Uhrig. Op. cit.
[112] Erasmus. Ratio seu methodus compendio perveniendi ad veram theologiam.
Basel, 1520. P. 171.
[113] Так же изображалась и Марфа (в цитировавшейся выше балладе Дешана),
поразившая Тараску из Тараскона.
[114] Œuvres de Coquillart / Ed. Ch. d'Héricault (Bibl. elzevirienne).
1857. Н. P. 281.
[115] Deschamps. VI. P. 232, № 1230.
[116] Rob. Gaguini Ep. et. Or / Ed. Thuasne. II. P. 176: Еще 30 лет назад в
одной из деревень Северного Брабанта некоего хромого, дабы не пугать его с
его тезками, называли "пиевой ногой".
[117] Colloquia, Exequiae Seraphicae / Ed. Elzevier. 1636. P. 620. Ср.: Allen.
II. P. 303, ep. 447, lin. 426.
[118] Gargantua. Chap. 45.
[119] Apologie pour Hérodote. Chap. 38 / Ed. Ristelhuber. 1879. II. P. 324.
[120] Deschamps. VIII. P. 201, № 1489.
[121] Gerson. De Angelis // Opera. III. P. 1481; De praeceptis decalogi //
Ibid. I. P. 431 ; Oratio ad bonum angelum suum // Ibid. HI. P. 511 ;
Tractatus VIII super Magnificat // Ibid. IV. P. 370; ср.: III. P. 137, 553,
739.
[122] Gerson. Opera. IV. P. 398.
[123] Ср. эту главу с автобиографическими записками странного Опицинуса де
Канистриса: Opicinus de Canistris // Hrsg. R. Salomon. Das Weltbild eines
avignonesischen Klerikers // Vorträge der Bibliothek Warburg, 1926-927.
Leipzig, 1930.
ГЛАВА ТРИНАДЦАТАЯ
[1] Monstrelet. IV. P. 304.
[2] Bern. Sien. Opera. I. P. 100 // Hefele. Op. cit. P. 36.
[3] Les cent nouvelles nouvelles. II. P. 153; Les quinze joyes de mariage. P.
111, 215.
[4] Molinet. Faictz et dictz. Fol. 188 v.
[5] Journal d'un bourgeois. P. 336; cp. p. 242, № 514.
[6] Ghillebert de Lannoy. Œuvres / Ed. Ch. Potvin. Louvain, 1878. P.
163. То же сообщает и Ренье Знуа об уличной стычке между хуксами и
кабельяусами в Харлеме в 1444 г.: Rerum belgicarum Annales / Ed. Sweertius.
Antwerpen, 1620. P. 149.
[7] Les cent nouvelles nouvelles. II. P. 101.
[8] Le Jouvencel. II. P. 107.
[9] Songe du viel pèlerin // Jorga. Phil. de Mézières. P. 423, № 6.
[10] Journal d'un bourgeois. P. 214, 289, № 2.
[11] Gerson. Opera. I. P. 206.
[12] Jorga. Op. cit. P. 308.
[13] Moll W. Johannes Brugman. Н. P. 125.
[14] Chastellain. IV. P. 263-265.
[15] Ibid. II. P. 300; VII. P. 222; Jean Germain. Liber de Virtutibus. P. 10
(упомянутая здесь менее строгая практика поста может относиться к иному
времени); Jean Jouffroy. De Philippo duce oratio (Chron. rel. à
l'hist. de Belg. sous la dom. des ducs de Bourg. III). P. 118;
Fillastre G. Le premier livre de la Toison d'or. Fol. 131. О набожности
Филиппа Доброго см.: Huizinga J. La physionomie morale de Philippe le Bon //
Annales de Bourgogne. 1932 (Verzamelde Werken. П. Р. 216 ff.).
[16] La Marche. И. Р. 40.
[17] Monstrelet. IV. P. 302.
[18] Jorga. Op. cit. P. 350.
[19] Ibid. P. 444; Champion. Villon. I. P. 17.
[20] Œuvres du roi René / Ed. Quatrebarbes. I. P. CX.
[21] Княжеская пустынь в замке Рипай (близ Тонона на Женевском озере) уже в
эти годы привлекала большое внимание и давала повод к преувеличенным слухам,
которые в конце концов переросли в откровенную клевету. Для Амедея VIII,
впоследствии антипапы Феликса V, с его бегством от мира, все это, без
сомнения, было преисполнено глубочайшей серьезности. Мах Bruuchet (Le
château de Ripaille. P., 1907) показывает, что выражение "faire ripaille"
["пировать, кутить"] с названием замка не имеет ничего общего; однако,
по-видимому, он заходит чересчур далеко, когда и с такими трезвыми
сведениями, как у: Monstrelet. V. Р. 112, -- также разделывается как с
клеветническими.
[22] La Marche. I. P. 194.
[23] Acta Sanctorum. Jan. II. P. 1018.
[24] Jorga. Op. cit. P. 509, 512.
[25] В данном случае не имеет значения, признавала ли Церковь этих лиц святыми
или только блаженными.
[26] André du Chesne. Hist. de la maison de Chastillon sur Marne. P., 1621;
Preuves. P. 126-- 131; Extraict de l'enqueste fait pour la
canonisation de Charles de Blois. P. 223, 234; Monuments du procès de
canonisation du bienheureux Charles de Blois, duc de Bretagne. S. Brieuc,
1921, a также: Rev. des quest. hist. 1926. CV. P. 108. Сопричисление лику
блаженных было завершено только к 1904 г.
[27] Froissart (ed Luce). VI. P. 168.
[28] James W. The varieties of religious experience. P. 370 f.
[29] Ordonnances des rois de France. VIII. P. 398, nov. 1400; P. 426, 18 mars.
1401.
[30] Mémoires de Pierre Salmon / Ed. Buchon. Coll. de chron. nationales. 3[e]
Supplément de Froissart. XV. P. 49.
[31] Froissart (ed. Kervyn). XIII. P. 40.
[32] Acta Sanctorum. Juli. I. P. 486-628. Проф. Венсинк обратил мое внимание
на то, что обычай ежедневно записывать свои прегрешения был освящен весьма
давней традицией, что он был описан еще Иоанном Лествичником (ок. 600 г.):
Johannes Climacus. Scala Paradisi / Ed. Raderus. P., 1633. P. 65; что он
известен также исламу (у Газали) и что придерживаться его рекомендует и
Игнатий Лойола в своих Exercitia spiritualia [Духовных упражнениях].
[33] Dupont Renier G. Jean d'Orléans, comte d'Angoulême
d'après sa bibliothèque // Luchaire. Mélanges d'histoire du
Moyen âge. III (1897). P. 39-88; Idem. La captivité de Jean d'Orléans,
comte d'Angoulême // Revue historique. 1896. LXII. P. 42-74.
[34] La Marche. I. P. 180.
[35] Lettres de Louis XI. VI. P. 514; ср.: V. P. 86; X. P. 65.
[36] Commynes. I. P. 291.
[37] Ibid. II. P. 67, 68.
[38] Ibid. II. P. 57; Lettres de Louis XI. X. P. 16; IX. P. 260. Такой agnus
scythicus ранее находился в Колониальном музее в Харлеме.
[39] Chron. scand. II. P. 122.
[40] Commynes. II. P. 55, 77.
[41] Acta Sanctorum. Apr. I. P. 115; Lettres de Louis XI. X. P. 76. 90.
[42] "Sed volens caute atque astute agere, propterea quod a pluribus fuisset
sub umbra sanctitatis deceptus, decrevit variis modis experiri virtutem
servi Dei" (Acta Sanctorum, 1. с.).
[43] Ibid. P. 108; Commynes. II. P. 55.
[44] Lettres de Louis XI. X. P. 124, 29 juin 1483. Поскольку пастернак
(pastenargues) был вполне обычен в этих местах, следует предположить, что
король имел в виду pastèques, т.е. арбузы.
[45] Ibid. X. Р. 4 etc.; Commynes. II. P. 54.
[46] Commynes. II. P. 56; Acta Sanctorum, 1. с.
[47] Renaudet A. Préréforme et Humanisme à Paris. P. 172.
[48] Doutrepont. P. 226.
[49] Vita Dionysii auct. Theod. Leor // Dion. Opera. I. P. XLII ff.; Idem. De
vita et regimine principium. XXXVII. P. 497.
[50] Opera. XLI. P. 621; Mougel D. A. Denys le chartreux, sa vie etc.
Montreuil, 1 896. P. 63.
[51] Opera. XLI. P. 617; Vita // Opera. I. P. XXXI; Mougel D. A. Op. cit. P.
51; Bijdragen en mededeelingen van het historisch genootschap te Utrecht.
XVIII. P. 331.
[52] Opera. XXXIX. P. 496; Mougel D. A. P. 54; Moll. Johannes Brugman. I. P.
74; Kerkgesch. II. 2. P. 124; Krogh-Tonning K. Der letzte Scholastiker, Eine
Apologie. Freiburg, 1904. S. 175.
[53] Mougel D. A. Op. cit. P. 58.
[54] Opera. XXXVI. P. 178; De mutua cognitione.
[55] Vita // Opera. I. P. XXIV, XXXVIII.
[56] Ibid. P. XXVI.
[57] De munificentia et beneficiis Dei // Opera. XXXIV. P. 319, art. 26.
ГЛАВА ЧЕТЫРНАДЦАТАЯ
[1] Gerson. Tractatus VIII super Magnificat // Opera. IV. P. 386.
[2] Acta Sanctorum. Mart. I. P. 561; ср. р. 540, 601.
[3] Hefele K. Der hl. Bernhardin von Siena und die franziskanische
Wanderpredigt in Italien während des fünfzehnten Jahrhunderts. Freiburg,
1912. S. 79.
[4] Moll W. Johannes Brugman. И. Р. 74, 86.
[5] См. выше, с. 159 - 160.
[6] См. выше, с. 21 - 22.
[7] Acta Sanctorum. Apr. I. P. 195. To, что К. Hefele (Op. cit.) сообщает о
проповеди в Италии, несомненно, относится также и к франкоязычным странам.
[8] В библиотеке Атенеум в Девентере: Opus quadragesimale Santi Vincentii,
1482 (Catalogus incunab. 1917, № 274); Oliverii Maillardi Sermones
dominicales etc. P., Jean Petit. 1515; О св. Винценте Феррере см.: Goree М.
М. Saint Vincent Ferrier. P., 1924; Brettle S. San Vicente Ferrer und sein
literarischer Nachlaß. Münster, 1924 (Vorreform. Forschungen. X);
Brunei C. Un plan de sermon de S. Vincent Ferrier // Bibl. de l'Ecole des
chartes. 1924. LXXXV. 113.
[9] Житие кармелита св. Петра Фомы, написанное Филиппом де Мезьером, см.: Acta
Sanctorum. Jan. И. P. 997; о стиле проповедей Брюгмана см.: Dion Cart. De
vita... christ.
[10] Acta Sanctorum. Apr. I. P. 513.
[11] James W. Op. cit. P. 348: "For sensitiveness and narrowness, when they
occur together, as they often do, require above all things a simplified
world to dwell in" ["Ибо чувствительность в соединении с узостью, как это
часто бывает, неизбежно порождает потребность к существованию в некоем
упрощенном мире"]; ср. р. 353, № 1.
[12] Moll W. Op. cit. I. P. 52.
[13] Это последнее все еще остается в обычае, как сообщил мне В. П. А. Смит, у
крестьян-меннонитов Хиитхоорна.
[14] Dion. Cart. De quotidiano baptismate lacrimarum. XXIX. P. 84; De
oratione. XLI. P. 31-55; Expositio hymni Audi bénigne conditor. XXXV. P. 34.
[15] Acta Sanctorum. Apr. I. P. 485, 494.
[16] Chastellain. III. P. 119; Antonio de Beatis (1517); Pastor L. Die Reise
des Kardinals Luigi d'Aragona, Freiburg, 1905. S. 51, № 3, 52;
Polydorus Vergilius. Anglicae historiae libri. XXVI. Basilea, 1546. P. 15.
[17] Ср.: D. de Man. Vervolgingen enz. // Bijdr. voor Vaderl. Geschiedenis en
Oudheidkunde, 6[e] réeks, Deel IV. P. 283.
[18] Gerson. Epistola contra libellum Johannis de Schonhavia // Opera. I. P.
79.
[19] Gerson. De distinctione verarum visionum a falsis // Opera I. P. 44.
[20] Ibid. P. 48.
[21] Gerson. De examinatione doctrinarum // Opera. I. P. 19.
[22] Ibid. P. 16, 17.
[23] Gerson. De distinctione... I. P. 44; аналогичное сомнение высказывает
Опицинус де Канистрис: Solomon R. Vorträge der Bibl. Warburg, 1912-1927. P.
165.
[24] Gerson. Tractatus II super Magnificat // Opera. IV. P. 248.
[25] 65 nutte artikelen van der passien ons heren // Moll W. Op. cit. II. P.
75.
[26] Gerson. De monte contemplationis // Opera. III. P. 562.
[27] Gerson. De distinctione... I. P. 49.
[28] Ibid. P. 49.
[29] Acta Sanctorum. Mart. I. P. 562.
[30] Ibid. I. P. 552.
[31] Froissart (ed. Kervyn). XV. P. 132; Rel. de S. Denis. И. Р. 124; Joannis
de Varennis Responsiones ad capita accusationum // Gerson. Opera. I. P. 925,
926.
[32] Joannis de Varennis Responsiones... P. 936.
[33] Ibid. P. 910 ff.
[34] Gerson. De probatione spirituum // Opera. I. P. 41.
[35] Gerson. Epistola contra libellum Joh. de Schonhavia // Opera. I. P. 82.
[36] Gerson. Sermo contra luxuriam // Opera. III. P. 924.
[37] Gerson. De distinctione... I. P. 55.
[38] Gerson. Opera. III. P. 589. ff.
[39] Ibid. P. 593.
[40] Gerson. De consolatione theologiae // Opera. I. P. 174.
[41] Gerson. Epistola... super tertia parte libri Joannis Ruysbroeck De ornatu
nupt. spir. // Opera. I. P. 59, 67 etc.
[42] Gerson. Epistola contra defensionem Joh. de Schonhavia (полемика против
Рюйсбрука) // Opera. I. P. 82.
[43] Подобное чувство описывает и современный автор: "I committed myself to
Him in the profoundest belief that my individuality was going to be
destroyed, that He would take all from me, and I was willing" ["Я вверился
Ему с глубочайшею верою, что личность моя вот-вот уничтожится, что Он все
отберет у меня, и я жаждал этого"] (James W. Op. cit. P. 223).
[44] Gerson. De distinctione etc. I. P. 55; De libris caute legendis. I. P.
114.
[45] Gerson. De examinatione doctrinarum // Opera. I. P. 19; De distinctione.
I. P. 55; De libris caute legendis. I. P. 114; Epistola super Joh.
Ruysbroeck De ornatu. I. P. 62; De consolatione theologiae. I. P. 174; De
susceptione humanitatis Christi, I. P. 455; De nuptiis Christi et ecclesiae.
II. P. 370; De triplici theoloqia. III. P 869.
[46] Moll W. Joh. Brugman. I. P. 57.
[47] Gerson. De distinctione etc. I. P. 55.
[48] Moll W. Jon. Brugman. I. P. 234, 314.
[49] Ср.: Meister Eckhart. Predigten. № 43. P. 146, 26.
[50] Ruusbroec. Die Spieghel der ewigher salicheit, Cap. 7; Die chierheit der
gheesteleker brulocht. Lib. II. Cap. 53. Werken, ed. David en Snellaert
(Maatsch. der Vlaemsche bibliophilen), 1860[2], 1868. III. P. 156-159; VI. P.
132. Ср.: Melline d'Asbeck. La mystique de Ruysbroeck
l'Admirable, un écho du néoplatonisme au XIV[e] siècle. P., 1930.
[51] По рукописи, цит. по: Oulmont. Op. cit. P. 227.
[52] Ср. оспаривание этого мнения: James. Op. cit. P. 10, № 1; 191, 276.
[53] Moll W. Brugmann. II. P. 84.
[54] Oulmont. Op. cit. P. 204, 210.
[55] Alanus redivivus (ed. J. A. Coppenstein, 1642). P. 29, 31, 105, 108, 116
etc.
[56] Alanus redivivus. P. 209, 218.
ГЛАВА ПЯТНАДЦАТАЯ
[1] Seuse. Leben. Kap. 4, 45 // Deutsche Schriften. S. 15, 154; Acta
Sanctorum. Jan II. P. 656.
[2] Hefele. Op. cit. S. 167; cp. S. 259, Об имени Иисусовом, о защите такого
обычая Бернардином Сиенским.
[3] Eug. Demole. Le soleil comme cimier des armes de Genève // Revue
historique CXXIII. P. 450.
[4] Hospinianus Rod., De templis etc., éd. secunda. Tiguri, 1603. P. 213.
[5] James. Op. cit. P. 474-475.
[6] Irenaeus. Adversus haereses libri V, lib. IV, cap. 213.
[7] О неибежности такого реализма ср.: James. Op. cit. P. 56.
[8] Goethe. Sprüche in Prosa (Maximen und Reflexionen). № 742, 743.
[9] St. Bernard. Libellus ad quendam sacerdotem // Dion. Cart. De vita et
regimine curatorum. Opera. XXXVII, P. 222.
[10] Bonaventura. De reductione artium ad theologiam / Opera, ed. Paris. 1871
VII P. 502.
[11] Rousselot P. Pour l'histoire du problème de l'amour (Bäumker
& von Hertling, Beitr. zur Gesch. der Philosophie im Mittelalter. VI. 6.
Münster, l 908).
[12] Sicard. Mitrale sive de officiis ecclesiasticis summa, Migne, Patr. lat.
CCXIII. Col. 232.
[13] Gerson. Compendium Theologiae / Opera. I. P. 234, 303 ff., 325; Meditatio
super septimo psalmo poenitentiali. IV. P. 26.
[14] Alanus redivivus. Passim.
[15] Ha p. 12 fortitude приравнивается к abstinentia, но на р. 201 в ряду
добродетелей отсутствует temperantia, вероятно намеренно. Есть и другие
различия.
[16] Froissart. Poésies (ed. Scheler). I. P. 53.
[17] Chastellain. Traité par forme d'allégorie mystique sur
l'entrée du roy Loys en nouveau règne, Œuvres, VII. P. 1;
Molinet. II. P. 71; III. P. 112.
[18] Ср.: Coquillart. Les droits nouveaux / Ed. d'Héricault. I. P. 72.
[19] Opera. I. P. XLIV ff.
[20] Usener Н. Götternamen, Versuch zu einer Lehre von der religiösen
Begriffsbildung. Bonn, 1896. S. 73.
[21] Mangeart J. Catalogue descriptif et raisonnée des mss. de la bibl. de
Valenciennes. P., 1860. P. 687.
[22] Journal d'un bourgeois. P. 96.
[23] La Marsche. II. P. 378.
[24] Histoire littéraire de la France (14[e] siècle). XXIV (1862). P. 541;
Gröbere Grundriß. Н. 1. S. 877; II, 2. S. 406; ср.: Cent nouvelles
nouvelles. Н. P. 183; Rabelais. Pantagruel. I, IV. Chap. 29.
[25] Grotefend Н. Korrespondenzblatt des Gesamtvereins etc., 67 (1919). S.
124.
[26] De captivitate babylonica ecclesiae praeludium // Weimarer Ausgabe. 1888.
VI. P. 562. 17 ff.
ГЛАВА ШЕСТНАДЦАТАЯ
[1] Pétri de Alliaco Tractatus I adversus cancellarium Parisiensem. Цит. по:
Gerson. Opera. I. P. 23.
[2] Dion. Cart. Opera. XXXVI. I. P. 200.
[3] Dion. Cart. Revelatio. II // Opera. I. P. XIV.
[4] Dion. Cart. Opera. XXXVII, XXXVIII, XXXIX, P. 496.
[5] Anecdotes historiques etc. d'Etiennes de Bourbon / Ed. A. Lecoy de la
Marsche, Soc. d'hist. de France, 1877. P. 24.
[6] Alain Chartier. Œuvres. P. XI. Этот анекдот имеет ценность лишь как
свидетельство взглядов эпохи. Ален Шартье умер в 1429 г., а Маргарита
прибыла во Францию только в 1435 г., в возрасте 11 лет. Ср.: Champion P.
Histoire poétique du 15[e] siècle. I. P. 131, № 4.
[7] Gerson. Opera. I. P. 17.
[8] Dion. Cart. Opera. XVIII. P. 433.
[9] Ibid. XXXIX. P. 18 ff; De vitiis et virtutibus. P. 363; De gravitate et
enormitate peccati // Ibid. XXIX. P. 50.
[10] Ibid. XXXIX. P. 37.
[11] Ibid. P. 56.
[12] Dion. Cart. De quatuor hominum novissimis // Opera. XLI. P. 545.
[13] Ibid. P. 489 ff.
[14] Moll W. Brugman. I. P. 20, 23. 28.
[15] Ibid. P. 320, № 1.
[16] Примеры из житий свв. Эгидия, Германа, Кирика см.: Gerson. De via
imitativa // Opera. III. P. 777; ср.: Contra gulam sermo // Ibid. P. 909;
Olivier Mailard. Serm. de sanctis. Fol. 8a.
[17] Innocentius Ш. De contemptu mundi. Lib. I, cap. 1 // Patrologiae cursus
completus. Séries latina. CCXVII. Col. 702 ff.
[18] Wetzer und Welte. Kirchenlexicon. XI. 1601.
[19] Extravag. commun. Lib. V, tit. IX. cap. 2: "Quanto plures ex eius
applicatione trahuntur ad iustitiam, tanto magis accrescit ipsorum cumulus
meritorum" ["Чем больше их чрез употребление его побуждается к праведности,
тем более множится сумма оных заслуг"].
[20] Bonaventura. In secundum librum sententiarum, dist. 41, art. l, qu. 2;
30, 2, l, 34; in quart, lib. sent. d. 34, a. 1 qu. 2, Breviloquii pars II //
Opera / Ed. Paris. 1871, III. P. 577a, 335. 438; VI. P. 327b, VII. P. 271a,
b.
[21] Dion. Cart. De vitiis et virtutibus // Opera. XXXIX. P. 20.
[22] MacKechnie. Magna Carta. P. 401.
[23] Та же мысль высказывается в уже упоминавшейся булле Unigenitus. Ср. слова
из Фауста Марло: "See, where Christ's blood streams in the firmament!
One drop of blood will save me" ["Смотри, струится кровь Христа в небесной
тверди! Меня спасет и капля этой крови"].
[24] Dion. Cart. Dialogion de fide cath. // Opera. XVIII. P. 366.
[25] Dion. Cart. Opera. XLI. P. 489.
[26] Dion. Cart. De laudibus sanctae et individuae trinitatis // Opera. XXXV.
P. 137; De laud. glor. Virg. Mariae et passim. Употребление превосходных
степеней восходит еще к Дионисию Ареопагиту.
[27] James. Op. cit. P. 419.
[28] Joanis Scoti De divisionę naturae. Lib. III. Cap. 19 // Patrologiae
cursus completus. Series latina. CXXII. Col. 681.
[29] Cherubinischer Wandersmann. I. 25.
[30] В упомянутой выше (прим. 50 к гл. XIV) работе М. d'Asbeck, как об
этом свидетельствует уже само название, неоплатонический элемент в немецкой
мистике и у Рюйсбрука подчеркивается в гораздо большей степени, чем это
обычно стали делать после того, как были обнаружены томистские основы этой
мистики.
[31 ]Opera. I. P. XLIV.
[32] Seuse. Leben. Kap. 3 / Ed. К. Bihlmeyer // Deutsche Schriften. Stuttgart,
1907. S. 14. Ср.: Кар. 5. S. 21, Zeile 3.
[33] Meister Eckchart. Predigten. № 60, 76 / Ed. F. Pfeiffer // Deutsche
Mystiker des XIV. Jahrhunderts. Leipzig, 1857. II. S. 193. Z. 34 ff.; S.
242, Z. 2 ff.
[34] Tauler. Predigten. № 28 / Ed. F. Vetter (Deutsche Texte des
Mittelalters. XI). B., 1910. S. 117, 30 ff.
[35] Ruusbroec. Dat boec van seven sloten. Cap. 1 9 // Werken / Ed. David. IV.
P. 106-108.
[36] Ruusbroec. Dat boec van den rike der ghelieven. Cap. 43 / Ed. David. IV.
P. 264.
[37] Ibid. Cap. 35. P. 246.
[38] Ruusbroec. Van seven trappen in den graet der gheesteliker minnen. Cap.
14 / Ed. David. IV. P. 53. Здесь "ontfonken" прочитано как "ontsonken"
["выпавших"].
[39] Ruusbroec. Boec van der hoechster waerheit / Ed. David. P. 263; ср.:
Spieghel der ewigher salicheit. Cap. 25. P. 231.
[40] Spieghel der ewigher salicheit. Cap. 19. P. 144; Cap. 23. P. 227.
[41] 2 Пар., 6,1: "Dominis pollicitus est, ut habitaret in caligine" ["Господь
вещал, что обитает во мгле"]; Пс., 17 (18), 12: "Et posuit tenebras
latibulum suum" ["И содеял мрак покровом Своим"].
[42] Dion. Cart. De laudibus sanctae et individuae trinitatis per modum
horarum // Opera. XXXV. P. 137 f.; XLI. P. 263 etc.; ср.: De passione dei
salvatoris dialogus // Ibid. XXXV. P. 274: "ingrediendo caliginem, hoc est
ad supersplendidissimae ac prorsus incomprehensibilis Deitatis praefatam
notitiam pertingendo per omnem negationem ab ea" ["вступая во мрак, сиречь
достигая вышепоименованного ведения преблистательной и всецело непостижимой
Божественной природы чрез отвержение всякого об оной высказывания"].
[43] Jostes F. Meister Eckhart und seine Jünger. Freiburg (Schw.), 1895. S.
95.
[44] Dion. Cart. De contemplatione. Lib. III, art. 5 // Opera. XLI. P. 259.
[45] Ibid. P. 269. -- Вслед за Дионисием Ареопагитом.
[46] Seuse. Leben. Kap. 4; цит. по: Вihlтеуеr. Deutsche Schriften. 1907. S.
14.
[47] Eckhart. Predigten. № 40. S. 136, 23.
[48] Ibid. № 9. S. 47 ff.
[49] Soliloquium animae // Thomas a Kempis. Opera omnia / Ed. М. J. Pohl.
Freiburg, 1902-1910. 7 vol. I. P. 230.
[50] Thomas a Kempis. Op. cit. I. P. 222.
ГЛАВА СЕМНАДЦАТАЯ
[1] Aliénor de Poitiers. Les honneurs de la cour. P. 184, 189, 242, 266.
[2] La Marsche. L'Estat de la maison etc. // Œuvres. IV. P. 56. О
подобных вопросах см. выше, с. 51-- 52.
[3] Round J.H. The king's serjeants and officers of state with their
coronation services. L., 1911. P. 41.
[4] О сокровищах Карла ср.: Burckhardt R.F. Anzeiger f. Schweiz.
Altertumskunde, 1932. S. 247 ff.; там же имеется изображение "трех братьев"
("trois frères").
[5] Что примечательным образом распространилось на локомотивы, автомобили и
(по крайней мере в Америке) лифты.
[6] Le livre des trahisons. P. 27.
[7] Rel. de S. Denis. III. P. 464 ff.; Juvenal des Ursins. P. 440; Noël
Valois. La France et le grand schisme d'occident. P., 1896-1902. 4 vol. III.
P. 433.
[8] Juvenal des Ursins. Op. cit. P. 342.
[9] Monstrelet. I. P. 177-- 242; Coville. Le véritable texte de la
justification du duc de Bourgogne par Jean Petit // Bibliothèque de l'Ecole
des chartes. 1911. P. 57. О предварительных набросках второй оправдательной
речи, в которой Жан Пти должен был ответить на высказанные 1 1 сентября 1408
г. возражения аббата Фомы из Черизи, см.: Cartellieri O. Beiträge zur
Geschichte der Herzöge von Burgund. V. Sitzungsberichte der Heidelberger
Akademie der Wissenschaften. 1914. № 6; кроме того, см.: Seiferth W.
Der Tyrannenmord von 1407 // Leipziger Dissertation. 1922. Далее обо всем
касающемся Жана Пти подробно см.: Coville A. Jean Petit, la question du
tyrannicide au commencement du 15[e] siècle. P., 1932.
[10] Leroux de Lincy. Le proverbe français; ср.: Langlois E. Bibl. de
L'Ecole des chartes. 1899. LX. P. 569; Ulrich J. /l Zeitschr. für franz.
Sprache u. Lit. 1902. XXIV. P. 191.
[11] Les grandes chroniques de France / Ed. Paris. IV. P. 478.
[12] Alain Chartier (ed. Duchesne). P. 717.
[13] Les Fortunes et adversitez de feu noble homme Jean Régnier; ср.: Champion
P. Histoire poétique du 15[e] siècle. I. P. 229 ff.; Molinet. Faictz et Dictz
/ Ed. Paris. 1537. Fol. 80, 119, 152, 161, 170, 194; Coquillart.
Œuvres. I. P. 6; Villon (ed. Longnon). P. 134.
[14] Roberti Gaguini Epist. et orat. (ed. Thuasne). II. P. 366.
[15] Gerson. Opera. IV. P. 657; I. P. 936; Camahan. The Ad Deum vadit of Jean
Gereon. P. 61, 71 ; ср.: Leroux de Lincy. Le proverbe français. I. P.
LII.
[16] Geffroi de Paris I Ed. de Wailly et Delisle, цит. по: Bouquet. Requeil
des Historiens des Gaules et de la France. XXII. P. 87; см.: Index rerum et
personarum, s.v. Proverbia. P. 926.
[17] Froissart (ed. Luce). XI. P. 119; (ed. Kervyn). XIII. P. 41; XIV. P. 33;
XV. P. 10; Le Jouvencel. I. P. 60, 62, 63. 74, 78, 93.
[18] "Je l'envie" -- "приглашаю", "вызываю" (термин карточной игры); "ic
houd" -- "принято!" (в ответ на это). "Cominus et eminus" -- намек на
поверье, что дикобраз способен также метать свои иглы.
[19] См.: Huizinga J. Aus der Vorgeschichte des niederländischen
Nationalbewußtseins // Im Bann der Geschichte. Amsterdam, 1942. S.
213-302.
[20] См. выше, с. 126 - 127.
[21] Piaget A. Le livre Messire Geoffroy de Charny // Romania. 1897. XXVI. P.
369.
[22] L'abre des batailles. P. 1515; Michel le Noir; см. о Боне:
Molinier. Sources de l'histoire de France. № 3861.
[23] Chap. 35, 85 bis (номера глав 80-90 в издании 1515 г. встречаются
дважды), 124-126.
[24] Chap. 56, 60, 84, 132; Coopland G. Wt. The tree of battles and some of
its sources, Tijdschrift voor rechtsgeschiedenis. V (1923). P. 173,
подчеркивает явную зависимость Боне от Иоанна из Леньяно (ум. 1383). Однако
именно те места, которые здесь рассматриваются, представляются изначально
принадлежащими Боне. Об Иоанне из Леньяно см.: Ermini G. I trattati délia
guerra e délia pace di G. da Legnano // Studi e memorie per la storia
dell'università di Bologna, 1924, VIII. В испанском рыцарском романе Tirante
el Blanco [Тиранme Белый] отшельник вручает оруженосцу L'arbre des
batailles как пособие по изучению рыцарства.
[25] Chap. 82, 89, 90 bis ff.
[26] Le Jouvencel. I. P. 222; II. 8, 93, 96, 133, 214.
[27] Les vers de maître Henri Baude, poète du 15[e] sièecle, éd. Quicherat
(Trésor des pièces rares ou inédites). 1856